Το Βήμα, Παρασκευή 11 Σεπτεμβρίου 2009
Λάβαμε και δημοσιεύουμε την παρακάτω ομαδική επιστολή: Με επιστολή του στις 19.8 ο κ. Θεόδωρος Ανδρεάκος μεταφέρει στις στήλες σου έναν διάλογο περί ελληνικής γλώσσας που ξεκίνησε από τις στήλες άλλης εφημερίδας, με αποτέλεσμα οι αναγνώστες σου να μην μπορούν να βγάλουν πλήρες νόημα. Για τα προηγούμενα επεισόδια, παραπέμπουμε στην ιστοσελίδα http://tinyurl. com/istoriko, όπου έχει καταγραφεί η όλη συζήτηση. Περαιτέρω, ενώ πράγματι είναι ακριβές ότι στον «Τhesaurus Linguae Graecae» (ΤLG) έχουν καταγραφεί 105.000.000 λέξεις, παρατηρούμε ότι ο κ. Ανδρεάκος μπερδεύει συνολικές εμφανίσεις λέξεων, λεκτικούς τύπους και λέξεις-λήμματα. Για παράδειγμα, η λέξη «και», που έχει έναν μόνο λεκτικό τύπο, καταγράφεται στο ΤLG 5.738.822 φορές. Η λέξη «άνθρωπος» που έχει δεκαπέντε βασικούς λεκτικούς τύπους (τις πτώσεις ενικού και πληθυντικού, τον δυϊκό, αλλά και κάποιους σπάνιους διαλεκτικούς τύπους) καταγράφεται στο ΤLG περίπου 180.000 φορές. Το ρήμα «λύω», με 392 παραδιδόμενους λεκτικούς τύπους, έχει συνολικά 25.000 εμφανίσεις. Η αναφορά της κυρίας Παντελιά σε 105.000.000 λέξεις περιλαμβάνει όλες τις πολλαπλές καταγραφές κάθε λεκτικού τύπου, δηλαδή (π.χ.) και τα σχεδόν 6 εκατομμύρια εμφανίσεις της λέξης «και». Οπως κατ΄ επανάληψη έχει γραφτεί στο ιστολόγιο του Νίκου Νικολάου, του υπεύθυνου λημματοποίησης του ΤLG (http://hellenisteukontos. blogspot. com), το σύνολο των λημμάτων του ΤLG είναι περίπου 220.000 και οι λεκτικοί τύποι περίπου 1,5 εκατομμύριο, σε ένα σώμα κειμένων που συνολικά αριθμεί 105.000.000 λέξεις. Και αυτά τα στοιχεία είναι όντως αδιάσειστα. Ομως, επειδή ο δαιμόνιος κ. Θ.Α. θεώρησε επίσης σωστό να προειδοποιήσει το πανελλήνιο για την ύπαρξη μιας... καταχθόνιας ομάδας που «κάνει το παν για να διασύρει και να μειώσει διεθνώς» στο Διαδίκτυο την ελληνική γλώσσα, εμείς που υπογράφουμε τούτη εδώ την επιστολή θα θέλαμε να δηλώσουμε ότι κατά τη γνώμη μας η ελληνική γλώσσα δεν έχει να φοβηθεί την επιστημονική αλήθεια ούτε «διασύρεται» από τη νηφάλια παράθεση επιστημονικών στοιχείων που έχουν διασταυρωθεί με σχολαστική επιμέλεια. Διασύρονται και μένουν έκθετοι στην κοινή γνώμη όσοι χαλκεύουν ανυπόστατους και εξωφρενικούς μύθους, όπως ότι οι λεκτικοί τύποι της ελληνικής μπορεί να φτάσουν τα 90 εκατομμύρια ή ότι η ελληνική έχει 5.000.000 λέξεις. Και αυτούς τους μύθους επιδιώκουμε, με τις μικρές μας δυνάμεις, να ανασκευάζουμε όπου και όπως μπορούμε.
Οι υπογράφοντες: Κώστας Αδαμόπουλος, άνεργος, Αθήνα, Βασίλειος Αργυρόπουλος, λεξικογράφος, Αθήνα, Στράτος Βασδέκης, ιδιωτικός υπάλληλος, Κρακοβία, Πολωνία, Αντώνης Γαζάκης, φιλόλογος-εκπαιδευτικός, Θεσσαλονίκη, Μαριάνθη Δρατζίδου, φιλόλογος, Αθήνα, Παναγιώτης Δρεπανιώτης, μεταφραστής-μέλος ΔΣ Ελλ. Σκακιστικής Ομοσπονδίας, Καλλιθέα, Γιάννης Ευαγγέλου, μεταφραστής, Αθήνα, Μάρκος Ζάμπογλου, υπ. διδάκτωρ Πληροφορικής, Παν. Μακεδονίας, Θεσσαλονίκη, Αλεξάνδρα Καρανικολού, μεταφράστρια, Αθήνα, Παναγιώτα Κατσαφάδου, φιλόλογος, Πειραιάς, Σοφία Κολοτούρου, ποιήτρια, Αθήνα, Παναγιώτης Κονιδάρης, φαρμακοποιός, συγγραφέας, Μεγανήσι Λευκάδας, Κώστας Κουρεμένος, μεταφραστής, Αθήνα, Νίκος Κούρκουλος, μεταφραστής, Κέρκυρα, Σπύρος Λιαράκος, ιδιωτικός υπάλληλος, Αθήνα, Νίκος Λίγγρης, λεξικογράφος, Αθήνα, Νικόλαος Λυκιαρδόπουλος, μεταφραστής, Λουξεμβούργο, Νίκος Μαστρακούλης, μεταφραστής, Αθήνα, Μαρία Μαυραγάνη, φιλόλογος, Θεσσαλονίκη, Γιώργος Μπαλόγλου, μαθηματικός, Θεσσαλονίκη, Νίκος Νικολάου, γλωσσολόγος, Μελβούρνη, Μαρία Ξυλούρη, κειμενογράφος, Αθήνα, Αναστάσιος Πορτοκαλάκης, ερευνητής, Αθήνα, Νίκος Σαραντάκος, συγγραφέας- μεταφραστής, Λουξεμβούργο, Μαρίνος Σαρηγιάννης, ιστορικός, Ρέθυμνο, Νicolas SaintVille, μεταφραστής, Γενεύη, Γιώργος Ταϊφάκος, υποψ. διδάκτωρ ΕΚΠΑ, τμήμα ΕΜΜΕ, Αθήνα, Βαγγέλης Φιλέρης, πολιτικός μηχανικός, Αθήνα, Γιάννης Χάκκας, γιατρός ακτινοδιαγνώστης, Θεσσαλονίκη, Χαρά Χιόνη, φοιτήτρια Φιλολογίας, Αθήνα, Στέλιος Χριστόπουλος, ιδιωτικός υπάλληλος, Αθήνα.
11.9.09
11.8.09
πρόχειρες και περιθωριακές σημειώσεις σε λήμματα
Στην ανακοίνωση αυτή θα σχολιάσω μερικά λήμματα του υπό έκδοση νεοελληνικού λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών που έχουν δημοσιευθεί σε ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.
Στις σελίδες 1280-1282 του παραπάνω άρθρου δημοσιεύονται τα λήμματα αβγό, ιστορία, αγροχημεία, αιμοδοτώ, αλάτωση, ανακτήσιμος, αντιγηραντικός, αστακομακαρονάδα.
1) Ο ορισμός της πρώτης σημασίας της λέξης-λήμματος αβγό είναι ο ακόλουθος: «το ωοειδές αναπαραγωγικό σώμα με σκληρό και λεπτό περίβλημα (κέλυφος / τσόφλι) που γεννά η κότα, το περιεχόμενο του οποίου (κρόκος ή λέκιθος στο κέντρο και ασπράδι ή λεύκωμα στην περιφέρεια), χρησιμοποιείται ευρύτατα ως τροφή του ανθρώπου». Προτάσσεται δηλ. η σημασία του περιεχομένου ενός αβγού, δηλ. του αβγού ως τροφής του ανθρώπου.
Στον ορισμό γράφεται «που γεννά η κότα», δηλ. έχει γίνει λόγος μόνο για την κότα και όχι για άλλο ζώο. Ωστόσο, το τελευταίο παράδειγμα για το αβγό στην πρώτη σημασία είναι το εξής: Του αρέσουν ασυνήθιστα φαγητά, όπως ~ά αχινού / ορτυκιού / πάπιας / στρουθοκαμήλου / χήνας. Ο αναγνώστης του λήμματος θα πρέπει να φτάσει στο τελευταίο παράδειγμα χρήσης της λέξης στην πρώτη της σημασία, για να διαβάσει ότι τελικά αβγά δεν γεννάει μόνο η κότα. Η διπλή κάθετη γραμμή που προηγείται δεν πληροφορεί με σαφήνεια ότι εδώ η σημασία επεκτείνεται -άλλωστε, δεν είναι η μοναδική διπλή γραμμή, έχουν προηγηθεί άλλες πέντε. Είναι προφανές ότι το παράδειγμα αυτό δεν ταιριάζει με τη σημασία. Θα πρέπει να τροποποιηθεί η διατύπωση του ορισμού της πρώτης σημασίας, ώστε να μη γίνεται λόγος μόνο για την κότα. Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη (δικά μου τα έντονα γράμματα) σημειώνει «και συνήθ. το αυγό της κότας που είναι μια από τις κυριότερες τροφές του ανθρώπου», ενώ το λεξικό Μπαμπινιώτη γράφει «και κυρ. της κότας».
2) Ένα από τα συναπτικά παραδείγματα χρήσης της λέξης-λήμματος αβγό στην πρώτη σημασία είναι το αβγά ημέρας, που καταγράφεται με επιτόπου ερμηνεία «νωπά, φρέσκα». Η σύναψη αυτή δεν σημαίνει απλώς «φρέσκα (ή νωπά) αβγά», αλλά «πολύ φρέσκα αβγά» («ολόφρεσκα αβγά»). Για την ακρίβεια, αβγά ημέρας είναι αβγά γεννημένα την ίδια μέρα που τα προμηθεύεται κάποιος. Και πάντως, δεν αρκεί να γράψει κανείς αβγά ημέρας «νωπά, φρέσκα αβγά».
3) Το προτασιακό παράδειγμα Καθαρίζουμε τα βρασμένα αβγά ερμηνεύεται επιτόπου ως «τα ξεφλουδίζουμε, αφαιρούμε το τσόφλι τους». Ωστόσο, το «αφαιρούμε το τσόφλι τους» είναι αρκετό. Το τα ξεφλουδίζουμε δεν λέγεται συνήθως για αβγά. Ξεφλουδίζουμε λ.χ. μήλα, αχλάδια, σύκα, μπανάνες και γενικά οτιδήποτε έχει φλούδα. Το αβγό έχει τσόφλι, όχι φλούδα...
4) Το παράδειγμα-σύναψη διακοσμητικά αβγά με την πληροφορία ότι αυτά υπάρχουν «σε διάφορα χρώματα και σχέδια» καταγράφεται στην πρώτη σημασία του αβγό: «το ωοειδές αναπαραγωγικό σώμα [...] που γεννά η κότα, το περιεχόμενο του οποίου [...] χρησιμοποιείται ευρύτατα ως τροφή του ανθρώπου». Η τρίτη σημασία της λημματογραφούμενης λέξης είναι «ομοίωμα αβγού», με δύο παραδείγματα-συνάψεις: ξύλινο αβγό και σοκολατένιο αβγό. Από το λήμμα αβγό του νεοελληνικού λεξικού της Ακαδημίας δίνεται η εσφαλμένη εντύπωση ότι τα διακοσμητικά αβγά είναι μόνο αβγά γεννημένα από κότα τα οποία έχουν διακοσμηθεί. Ωστόσο, υπάρχουν και «ψεύτικα» διακοσμητικά αβγά, για τα οποία δεν γίνεται λόγος. Γι' αυτά τα διακοσμητικά αβγά, που δεν έχουν γεννηθεί από κότα αλλά αποτελούν δημιουργήματα ανθρώπου, θα έπρεπε να γίνει λόγος στην τρίτη σημασία, «ομοίωμα αβγού».
Αυτό το θέμα μπορεί να αντιμετωπιστεί από λεξικογραφική άποψη, αλλά σκόπιμα δεν θα επεκταθώ. Πάντως, το μόνο βέβαιο είναι ότι το λήμμα δεν μπορεί να μείνει έτσι ως προς αυτό το σημείο. Δεν είναι δυνατόν δηλ. η σύναψη διακοσμητικά αβγά να μην έχει καμία σχέση με τη σημασία «ομοίωμα αβγού» και να συνδέεται μόνο με τη σημασία του αβγού ως τροφής του ανθρώπου.
5) Στο πεδίο των παραδειγμάτων της πρώτης σημασίας καταγράφεται και το εξής: (ΖΑΧΑΡΟΠΛ.) Χτυπήστε χωριστά τα ασπράδια σε μαρέγκα (από συνταγή κέικ). Εδώ λείπει η ίδια η λέξη-λήμμα! Προφανώς, το παράδειγμα είναι Χτυπήστε χωριστά τα ασπράδια των αβγών [...]. Και όμως, μια προσεκτική ανάγνωση του λήμματος θα απέτρεπε το κακό. Έχει γίνει επιμέλεια;
6) Αμέσως μετά καταγράφεται το παράδειγμα-σύναψη Χτυπητήρι ~ών. Τα δύο τελευταία παραδείγματα δίνονται ως εξής:
|| (ΖΑΧΑΡΟΠΛ.) Χτυπήστε χωριστά τα ασπράδια σε μαρέγκα (από συνταγή κέικ). Χτυπητήρι ~ών.||
Ωστόσο, τα παραδείγματα αυτά είναι γραμμένα με τρόπο που δίνει την εσφαλμένη εντύπωση ότι το χτυπητήρι αβγών αφορά μόνο τη ζαχαροπλαστική. Με απλή αναζήτηση στο google, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι το χτυπητήρι αβγών χρησιμοποιείται και στη μαγειρική. Επομένως, γιατί το εν λόγω παράδειγμα μαζί με το αμέσως προηγούμενο, που αφορά όντως τη ζαχαροπλαστική, καταγράφονται σε ξεχωριστό υποπεδίο; Γιατί το χτυπητήρι αβγών να μη σημειωθεί παραπάνω, κοντά στο παράδειγμα που κάνει λόγο για αβγά μάτια; Θέμα μόνο ζαχαροπλαστικής είναι;
7) Παρακάτω σημειώνονται τα παραδείγματα: Πασχαλιάτικα / πασχαλινά ~ά (= κόκκινα ~). Τσούγκρισαν ~ά (ενν. κόκκινα) και αντάλλαξαν ευχές. Βαφές ~ών. Διακοσμητικά ~ά (: σε διάφορα χρώματα και σχέδια). Πρώτα από όλα, είναι αμφίβολο αν χρειάζεται να καταγραφεί και το πασχαλιάτικα και το πασχαλινά, αλλά δεν θα σταθώ εκεί. Από τα παραδείγματα αυτά συμπεραίνεται ότι τα πασχαλινά αβγά είναι μόνο κόκκινα και ότι μόνο τα διακοσμητικά έχουν διάφορα χρώματα. Η αλήθεια φυσικά είναι ότι και τα πασχαλινά αβγά έχουν διάφορα χρώματα. Θα μπορούσε να δηλωθεί ότι είναι κυρίως ή συνήθως κόκκινα.
8) Ο ορισμός της δεύτερης σημασίας της λέξης-λήμματος αβγό είναι ο εξής:
Πρόκειται για πολύ κακό κείμενο. Δεν γίνεται αμέσως κατανοητό τι γεννάει τι. Προφανώς, το ωοειδές ή σφαιρικό σώμα γεννιέται από το θηλυκό κυρ. των πτηνών κτλ., αλλά η διατύπωση καθιστά το κείμενο δυσνόητο. Τα το οποίο («το οποίο έχει παρόμοια δομή» κτλ.) και αυτό («με αυτό της κότας») δεν λειτουργούν καλά. Δεν λειτουργεί καλά στο κείμενο η λεγόμενη αναφορά, όπως λέγαμε στην κειμενογλωσσολογία. Ασυγκρίτως καλύτεροι είναι οι αντίστοιχοι ορισμοί στο λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη.
9) Το σύμπλοκο (σαν) το αβγό του Κολόμβου ερμηνεύεται ως «η απροσδόκητα απλή λύση ενός προβλήματος που αρχικά φαινόταν πολύπλοκο». Η παρουσία του σαν εδώ κάνει αυτά τα δύο, κεφαλή και ορισμό σημασίας, να μην αντιστοιχούν μεταξύ τους.
Επίσης, σε παρένθεση δίνεται η εξής πληροφορία: Αποδίδεται στον Κολόμβο ο οποίος έστησε ένα αβγό όρθιο, σπάζοντας ελαφρά τη βάση του. Μετά το στον Κολόμβο, χρειάζεται να τεθεί κόμμα (παραπέμπω στη γνωστή διάκριση περιοριστικών και μη περιοριστικών αναφορικών προτάσεων, δεν θα επεκταθώ).
Στην ετυμολογία του σύμπλοκου δίνεται και το αντίστοιχο γερμανικό με τη συντομογραφία γερμαν.· ωστόσο, στην ετυμολογία του αβγό, κάτω-κάτω, καταγράφεται και η αντίστοιχη γερμανική λέξη με τη συντομογραφία γερμ. (τελικά γερμαν. ή γερμ.;)
10) Η φράση αβγά σου καθαρίζουν; εξηγείται ως εξής: «σε κάποιον που γελάει χωρίς λόγο». Η φράση αυτή δεν απευθύνεται μόνο σε κάποιον που γελάει χωρίς λόγο, αλλά και σε κάποιον που γελάει πολύ.
Επίσης, το παράδειγμα τι γελάς; αυγά σου καθαρίζουν; είναι πανομοιότυπο με του λεξικού του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη. Θα έπρεπε είτε να τροποποιηθεί είτε να συμπληρωθεί με κάτι παρεμφερές.
11) Ακολουθεί μια φράση που καταγράφεται έτσι:
ακόμη δε βγήκε από το αβγό (και) ... & (σπανιότ.) δεν έσκασε (συνήθ. μειωτ.) : (για άτομο νεαρής ηλικίας ή άπειρο σε κάποιο τομέα) ενώ δεν έχει εμπειρία: ~ ~ και νομίζει ότι τα ξέρει όλα.
Το δεν έσκασε είναι ασαφές. Πρέπει να διαβαστεί ακόμη δεν έσκασε από το αβγό του; Όπως είναι γραμμένο, δεν διαβάζεται απρόσκοπτα με αυτόν τον τρόπο.
Έπειτα, είναι συνήθως μειωτικό και όχι απλώς μειωτικό;
Ακόμη, δεν είναι «για άτομο νεαρής ηλικίας ή άπειρο σε κάποιο τομέα». Προς τι η διάζευξη; Η φράση αυτή χρησιμοποιείται μόνο για νεαρούς (και άπειρους). Αν ένας ογδοντάχρονος φιλόλογος ανακατευτεί με τα μαθηματικά, θα πούμε ότι ακόμη δεν βγήκε από το αβγό του;
Επίσης, το «ενώ δεν έχει εμπειρία» επαναλαμβάνει αυτό που σημειώνεται μέσα στην παρένθεση, δηλ. το «για άτομο [...] άπειρο σε κάποιο τομέα». Περιττό να γράφουμε τα ίδια πράγματα δύο φορές.
Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη και στην προκειμένη περίπτωση δίνουν πολύ καλύτερους ορισμούς.
12) Έπεται η εξής φράση:
μη βάζεις όλα τα αβγά στο ίδιο καλάθι : φρόντισε να έχεις εναλλακτικές επιλογές: Μη βάζετε ~ ~ (: παραίνεση προς επενδυτές).
Η «παραίνεση προς τους επενδυτές» δικαιολογεί αυτό το παράδειγμα χρήσης της συγκεκριμένης φράσης; Έβαλα το μη βάζετε όλα τα αβγά / αυγά στο ίδιο καλάθι στο google: όχι πολλά τα αποτελέσματα. Είναι τόσο σημαντικό; Δεν μπορούσε να επιλεγεί άλλο παράδειγμα, όπου η φράση μη βάζεις όλα τα αβγά στο ίδιο καλάθι να χρησιμοποιείται με τη σημασία «φρόντισε να έχεις εναλλακτικές επιλογές»;
Και έπειτα, η «παραίνεση προς τους επενδυτές» είναι κάτι ασαφές. Τι ακριβώς σημαίνει;
13) Ακολουθεί η φράση παίρνω κάποιον με τ' αβγά.
Η σημασία της έχει οριστεί ως ακολούθως: «ρίχνω αβγά σε κάποιον εκφράζοντας δυσαρέσκεια και (συνήθ.) κατ' επέκτ. αποδοκιμάζω κάποιον έντονα με λόγια». Η ρίψη αβγών αποτελεί εκδήλωση (έντονης) αποδοκιμασίας ή κάτι τέτοιο -και πάντως όχι έκφραση απλής δυσαρέσκειας. Και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για (έντονη) αποδοκιμασία ή κάτι παρεμφερές. Δεν έχουμε να κάνουμε με απλή δυσαρέσκεια στη μία περίπτωση (όταν ρίχνουμε αβγά) και με έντονη αποδοκιμασία στην άλλη (όταν εκφραζόμαστε «με λόγια»). Άλλωστε, στην πρώτη σημασία του λήμματος αβγό έχει καταγραφεί το παράδειγμα Διαδηλωτές πέταξαν αβγά και γιαούρτια και έχει δοθεί αμέσως μετά η εξής πληροφορία (δικά μου τα έντονα γράμματα): «ως ένδειξη έντονης αποδοκιμασίας».
Στη φράση παίρνω κάποιον με τ' αβγά ως συνώνυμες δίνονται οι ακόλουθες φράσεις:
ΣΥΝ. παίρνω κάποιον με τις λεμονόκουπες / ντομάτες / πέτρες, παίρνω κάποιον με τις πέτρες
Δηλ. το παίρνω κάποιον με τις πέτρες είναι γραμμένο δύο φορές. Αναρωτιέμαι αν έχει γίνει επιμέλεια λημμάτων -και μάλιστα λημμάτων που πρόκειται να δημοσιευθούν στα πρακτικά διεθνούς γλωσσολογικού συνεδρίου!
14) Άλλη φράση:
πάρε / πιάσε τʹ αβγό και κούρευʹ το (προφ.) : μάταιος, χαμένος κόπος.
Αν δεχτούμε ότι αυτή είναι γενικά η σημασία, πρέπει να γραφεί είτε «είναι μάταιος, χαμένος κόπος» είτε «για μάταιο, χαμένο κόπο».
15) Και άλλη φράση:
σαν αβγό : που έχει σχήμα ή χαρακτηριστικά αβγού: καρούμπαλο ~ ~ .|| Φαλακρός ~ ~.|| (για νίκη στο ποδόσφαιρο) ~ ~ τους καθαρίσαμε στο παιχνίδι.
Θα σταθώ στο τελευταίο παράδειγμα. Εδώ προφανώς δεν έχουμε να κάνουμε με το σαν αβγό, αλλά με το καθαρίζω κάποιον σαν αβγό. Αναρωτιέμαι αν έχει ικανή χρήση, ώστε να καταγραφεί σε ένα γενικό λεξικό. Φυσικά, το αν εγώ δεν το χρησιμοποιώ δεν λέει τίποτα.
Πάντως, το Σαν αβγό τους καθαρίσαμε στο παιχνίδι χρειάζεται ερμηνεία. Τι σημαίνει; Δεν μπορεί να τεθεί μαζί με τα άλλα, τα προηγούμενα, για τα οποία ισχύει το «που έχει σχήμα ή χαρακτηριστικά αβγού».
Και βέβαια, το Τους καθαρίσαμε σαν αβγό δεν δηλώνει απλώς νίκη, αλλά κάτι παραπάνω, ίσως συντριπτική νίκη. Και φυσικά, δεν πρόκειται για νίκη ειδικά στο ποδόσφαιρο, αλλά και σε άλλα αθλήματα, όπως το μπάσκετ.
16) Ακολουθεί η εξής φράση:
σιγά τα αβγά & (λόγ.) σιγά τα ωά : (για πρόσωπο ή κατάσταση) δεν έχει καμιά σημασία ή αξία. ΣΥΝ. σιγά τον πολυέλαιο, σιγά / σπουδαία τα λάχανα
Το σιγά τα αβγά -και ακόμη περισσότερο το σιγά τα ωά- δεν χρειάζεται υφολογικό χαρακτηρισμό; Δεν είναι ειρωνικό; Και το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη χαρακτηρίζουν -και σωστά- ειρωνικό το σιγά τ' αυγά / τα ωά.
Η σημασία του σιγά τα αβγά δεν είναι απλώς «δεν έχει καμιά σημασία ή αξία». Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη γράφει εύστοχα (δικά μου τα έντονα γράμματα) «για να μετριάσουμε την υπερβολή σε κτ. που ακούμε», ενώ το λεξικό Μπαμπινιώτη «για να υποβαθμιστεί η αξία μιας υπόθεσης ή ενός προσώπου». Δεν πρόκειται βέβαια μόνο για υπόθεση ή πρόσωπο, πάντως σωστά γίνεται λόγος στα δύο άλλα λεξικά είτε για υποβάθμιση της αξίας είτε για μετριασμό της υπερβολής.
Πριν από τον ορισμό του σιγά τα αβγά / σιγά τα ωά στο νεοελληνικό λεξικό της Ακαδημίας, διαβάζουμε: για πρόσωπο ή κατάσταση. Όντως χρησιμοποιείται μόνο για πρόσωπο ή κατάσταση; Δεν λέγεται π.χ. για πράγμα (δηλ. αντικείμενο), υπόθεση κ.ά.; Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη σημειώνει και πάλι σωστά κάτι γενικότερο, που δεν περιορίζεται σε πρόσωπο ή κατάσταση (δικά μου τα έντονα γράμματα): «για να μετριάσουμε την υπερβολή σε κτ. που ακούμε». Σε κάτι ή σε κάτι που ακούμε είναι μια γενική διατύπωση. Δεν πρόκειται μόνο για πρόσωπο ή κατάσταση.
17) Καταγράφεται και η φράση πάρε / πιάσε τʹ αβγό και κούρευʹ το. Αναρωτιέμαι γιατί πιάσε τ' αβγό, αλλά προηγουμένως σιγά τα αβγά. Πότε γίνεται έκθλιψη και πότε όχι; Γιατί να μην είναι γραμμένο σιγά τ' αβγά; Δεν θα ασχοληθώ με άλλες παρεμφερείς περιπτώσεις, όπως πάρε [χωρίς έκθλιψη] τ' αβγό και κούρευ' το, γιατί μάλλον αυτά είναι ψιλά γράμματα για τον συντονιστή του εν λόγω λεξικού.
18) Άλλη φράση:
δε(ν) γίνεται ομελέτα αν δε(ν) σπάσεις αβγά / χωρίς να σπάσουν αβγά
Ώστε δε(ν), με το ν σε παρένθεση; Αλλά τότε γιατί προηγουμένως γράφτηκε ακόμη δε βγήκε από το αβγό και όχι ακόμη δε(ν) βγήκε από το αβγό;
19) Και αυτό:
έχασε τα αβγά και τα καλάθια / τα πασχάλια : βρίσκεται σε πλήρη σύγχυση ή κατʹ επέκτ. Απέτυχε παταγωδώς: Τα έχει μπερδέψει μες στο μυαλό του, έχει χάσει ~ ~. || Η ομάδα ~ ~ στον αγώνα.
Στο απέτυχε, αμέσως μετά το κατ' επέκτ., το αρχικό α έχει γίνει κεφαλαίο για τον προφανή λόγο ότι προηγείται τελεία και θεωρήθηκε αρχή πρότασης. Θα έπρεπε να διορθωθεί κατά την επιμέλεια του λήμματος. Δεν μπορεί να μείνει έτσι: κατʹ επέκτ. Απέτυχε παταγωδώς.
20) Στο λήμμα ιστορία και συγκεκριμένα στην τρίτη σημασία διαβάζουμε:
«επιστημονική παρουσίαση ενός ιστορικού συμβάντος ή μιας εξελικτικής πορείας», με τα εξής παραδείγματα: ~ της ελληνικής γλώσσας. ~ του νεότερου ελληνισμού.
Αν θεωρήσουμε ότι η ελληνική γλώσσα και ο νεότερος ελληνισμός αντιστοιχούν στην «εξελικτική πορεία», λείπει ένα παράδειγμα που να αντιστοιχεί στο «ιστορικό συμβάν».
21) Στο λήμμα ιστορία καταγράφεται η φράση:
ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία 1. (μτφ.) (για πρόσ., γεγονός, κατάσταση) είναι ξεχασμένος, ξεπερασμένος: Το παιχνίδι / τουρνουά ~ ~. Ό,τι έγινε ~ ~. ΣΥΝ. αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν 2. είναι μέρος του ιστορικού παρελθόντος: Κτίριο που ~ στην ~ της πόλης. ~ουν στην ~ του τόπου.
Μάλιστα. Δηλ. τι σημαίνει Το τουρνουά ανήκει στην ιστορία; Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνεται αμέσως πριν, σημαίνει ότι είναι ξεχασμένο ή ξεπερασμένο! Προφανώς, η σωστή σημασία είναι αυτή που καταγράφεται ως συνώνυμη φράση του ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία , δηλ. αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν . Το τουρνουά ανήκει στην ιστορία σημαίνει ότι ανήκει στο παρελθόν και όχι βέβαια ότι είναι ξεχασμένο ή ξεπερασμένο! Πώς είναι δυνατόν μια φράση να σημαίνει «είναι ξεχασμένος, ξεπερασμένος» και να έχει ως συνώνυμη τη φράση αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν; Κάτι δεν πάει καλά εδώ.
Πριν από τον ορισμό της πρώτης σημασίας σημειώνεται σε παρένθεση για πρόσ., γεγονός, κατάσταση. Για τη δεύτερη σημασία τι ισχύει; Γιατί δεν δίνονται πληροφορίες με παρόμοιο τρόπο και γι' αυτήν; Η φράση στη σημασία αυτή χρησιμοποιείται λ.χ. για πρόσωπο; Το δεύτερο παράδειγμα είναι ~ουν στην ~ του τόπου, δηλ. ανήκουν στην ιστορία του τόπου. Ποιοι; Πρόκειται για πρόσωπα; Ασαφές το παράδειγμα.
Στην πρώτη του σημασία το ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία έχει ως συνώνυμο το αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν. Γιατί αυτό το χιαστό σχήμα; Θα μπορούσε το αποτελεί να προηγείται του ανήκει ή το αντίστροφο και στις δύο περιπτώσεις.
Επίσης, η κυματοειδής γραμμή (~) δεν λειτουργεί καλά όχι μόνο εδώ, αλλά και σε πολλές άλλες περιπτώσεις. Το παράδειγμα Κτίριο που ~ στην ~ της πόλης έχει καταγραφεί στο ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία. Η μορφή του παραδείγματος είναι χάλια. Τι αντικαθιστά η κυματοειδής γραμμή; Ό,τι τύχει; Το λήμμα ενός λεξικού είναι και αυτό ένα κείμενο και ως τέτοιο πρέπει να είναι φιλικό προς τον αναγνώστη, να διαβάζεται απρόσκοπτα, αν όχι ευχάριστα.
22) Στο λήμμα ιστορία καταγράφεται η εξής φράση:
γράφει / έγραψε ιστορία & (σπάν.) εποποιΐα / έπος (μτφ.) : για διάκριση σε κάτι μοναδικό και ανεπανάληπτο: Έγραψε ~ στην οικονομική πολιτική / στον παγκόσμιο αθλητισμό. Προσωπικότητα διεθνούς ακτινοβολίας που με το έργο της ~ει ~. Η παράσταση θα γράψει ~. Έγραψε τη δική του εποποιία στην πολιτισμική ιστορία του κόσμου (ΣΥΝ. μεγαλούργησε). ΣΥΝ. άφησε εποχή
Η λέξη εποποιία είναι γραμμένη δύο φορές, την πρώτη με διαλυτικά πάνω-πάνω και τη δεύτερη χωρίς διαλυτικά στο τελευταίο παράδειγμα. Το σωστό είναι βέβαια εποποιία (χωρίς διαλυτικά). Παραπέμπω σε ό,τι έχω ήδη γράψει σχετικά με την επιμέλεια των λημμάτων. Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη στο λήμμα εποποιία γράφουν βεβαίως εποποιία (χωρίς διαλυτικά).
Επ' ευκαιρία, ας σημειωθεί ότι το σωστό είναι της Πρωίας (χωρίς διαλυτικά) και όχι της Πρωΐας, όπως κακώς είναι γραμμένο στη σελίδα 1264 του άρθρου. Φυσικά, και το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη στο λήμμα πρωία γράφουν σωστά πρωία (χωρίς διαλυτικά) -με διαλυτικά γράφουν μόνο τον ελληνιστικό ή (σύμφωνα με τον όρο που χρησιμοποιεί το λεξικό Μπαμπινιώτη) μεταγενέστερο τύπο πρωΐα στο πεδίο της ετυμολογικής πληροφορίας του λήμματος.
Σύμφωνα με το νεοελληνικό λεξικό της Ακαδημίας, η φράση γράφει / έγραψε ιστορία χρησιμοποιείται σπανιότερα και ως γράφει / έγραψε εποποιία. Γι' αυτόν τον λόγο στο τελευταίο παράδειγμα γίνεται χρήση της λέξης εποποιία αντί ιστορία. Θα μπορούσε όμως να παρατεθεί άλλο παράδειγμα, που να μην περιλαμβάνει και τη λέξη ιστορία. Έτσι μπερδεύεται ο αναγνώστης. Και εποποιία και ιστορία στο ίδιο παράδειγμα;
Μετά το τελευταίο παράδειγμα δίνεται ως συνώνυμο το μεγαλούργησε. Μόνο εκεί ταιριάζει ως συνώνυμο το μεγαλουργώ ή όπου το υποκείμενο είναι έμψυχο; (φυσικά, μετά το Η παράσταση θα γράψει ιστορία δεν θα έστεκε η πληροφορία ΣΥΝ. θα μεγαλουργήσει). Επομένως, γιατί να καταγραφεί ως ΣΥΝ τύπος του μεγαλουργώ μόνο μετά το τελευταίο παράδειγμα;
23) Ιδού η αμέσως επόμενη φράση:
η ιστορία επαναλαμβάνεται : για γεγονότα ή πράξεις που εμφανίζονται ξανά, συνήθως με μικρές παραλλαγές ή αποκλίσεις: Δυστυχώς / να λοιπόν που ~ ~: νέο διατροφικό σκάνδαλο με τις διοξίνες. Πβ. (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί.
Εδώ γίνεται παραπομπή στη φράση (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί. Αλλά γιατί το έχω / -ουμε; Γιατί η φράση έχει μορφή (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί; Με αυτή τη λογική, η φράση έχω μπλεξίματα κτλ. (λήμμα ιστορία, σημασία 5) γιατί να μην καταγραφεί με τη μορφή έχω / έχουμε μπλεξίματα κτλ.; Αφού (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί, γιατί όχι και έχω / έχουμε μπλεξίματα κτλ.; Φυσικά δεν εισηγούμαι κάτι τέτοιο, ίσα-ίσα. Θέλω απλώς να επισημάνω ότι τέτοια λήμματα θυμίζουν κάτι σπίτια φορτωμένα με πάρα πολλά έπιπλα, αταίριαστα μεταξύ τους και πάντως περισσότερα από το κανονικό, που είναι περιττά και κουράζουν το μάτι.
Το μάτι κουράζεται και από τις πολλές παρενθέσεις. Στη φράση (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί, σαν να μην έφτανε το έχω / -ουμε , δίνεται και το αυτό σε παρένθεση και το ξανα σε παρένθεση. Το θέμα δεν είναι να φορτώνεις το κείμενό σου με ένα σωρό στοιχεία, αλλά να γράφεις κάτι όμορφο και περιποιημένο.
24) Στο λήμμα ιστορία καταγράφονται μεταξύ άλλων δύο σύμπλοκα: το τέλος της ιστορίας και χρονοντούλαπο της ιστορίας. Όπως έχει γραφεί το τέλος της ιστορίας, έτσι πρέπει να γραφεί και το χρονοντούλαπο της ιστορίας (με οριστικό άρθρο).
25) Στο λήμμα ανακτήσιμος τα συναπτικά παραδείγματα ~ες: δαπάνες / εισφορές / απώλειες δεν έχουν δοθεί αλφαβητικά, μολονότι στη σελίδα 1276 του άρθρου γίνεται λόγος για αλφαβητική σειρά. Δεν είναι καν σωστό να ακολουθείται αλφαβητική σειρά, αλλά γι' αυτό το θέμα, καθώς και για πολλά ακόμη, θα κάνω λόγο άλλη φορά.
Στις σελίδες 1280-1282 του παραπάνω άρθρου δημοσιεύονται τα λήμματα αβγό, ιστορία, αγροχημεία, αιμοδοτώ, αλάτωση, ανακτήσιμος, αντιγηραντικός, αστακομακαρονάδα.
1) Ο ορισμός της πρώτης σημασίας της λέξης-λήμματος αβγό είναι ο ακόλουθος: «το ωοειδές αναπαραγωγικό σώμα με σκληρό και λεπτό περίβλημα (κέλυφος / τσόφλι) που γεννά η κότα, το περιεχόμενο του οποίου (κρόκος ή λέκιθος στο κέντρο και ασπράδι ή λεύκωμα στην περιφέρεια), χρησιμοποιείται ευρύτατα ως τροφή του ανθρώπου». Προτάσσεται δηλ. η σημασία του περιεχομένου ενός αβγού, δηλ. του αβγού ως τροφής του ανθρώπου.
Στον ορισμό γράφεται «που γεννά η κότα», δηλ. έχει γίνει λόγος μόνο για την κότα και όχι για άλλο ζώο. Ωστόσο, το τελευταίο παράδειγμα για το αβγό στην πρώτη σημασία είναι το εξής: Του αρέσουν ασυνήθιστα φαγητά, όπως ~ά αχινού / ορτυκιού / πάπιας / στρουθοκαμήλου / χήνας. Ο αναγνώστης του λήμματος θα πρέπει να φτάσει στο τελευταίο παράδειγμα χρήσης της λέξης στην πρώτη της σημασία, για να διαβάσει ότι τελικά αβγά δεν γεννάει μόνο η κότα. Η διπλή κάθετη γραμμή που προηγείται δεν πληροφορεί με σαφήνεια ότι εδώ η σημασία επεκτείνεται -άλλωστε, δεν είναι η μοναδική διπλή γραμμή, έχουν προηγηθεί άλλες πέντε. Είναι προφανές ότι το παράδειγμα αυτό δεν ταιριάζει με τη σημασία. Θα πρέπει να τροποποιηθεί η διατύπωση του ορισμού της πρώτης σημασίας, ώστε να μη γίνεται λόγος μόνο για την κότα. Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη (δικά μου τα έντονα γράμματα) σημειώνει «και συνήθ. το αυγό της κότας που είναι μια από τις κυριότερες τροφές του ανθρώπου», ενώ το λεξικό Μπαμπινιώτη γράφει «και κυρ. της κότας».
2) Ένα από τα συναπτικά παραδείγματα χρήσης της λέξης-λήμματος αβγό στην πρώτη σημασία είναι το αβγά ημέρας, που καταγράφεται με επιτόπου ερμηνεία «νωπά, φρέσκα». Η σύναψη αυτή δεν σημαίνει απλώς «φρέσκα (ή νωπά) αβγά», αλλά «πολύ φρέσκα αβγά» («ολόφρεσκα αβγά»). Για την ακρίβεια, αβγά ημέρας είναι αβγά γεννημένα την ίδια μέρα που τα προμηθεύεται κάποιος. Και πάντως, δεν αρκεί να γράψει κανείς αβγά ημέρας «νωπά, φρέσκα αβγά».
3) Το προτασιακό παράδειγμα Καθαρίζουμε τα βρασμένα αβγά ερμηνεύεται επιτόπου ως «τα ξεφλουδίζουμε, αφαιρούμε το τσόφλι τους». Ωστόσο, το «αφαιρούμε το τσόφλι τους» είναι αρκετό. Το τα ξεφλουδίζουμε δεν λέγεται συνήθως για αβγά. Ξεφλουδίζουμε λ.χ. μήλα, αχλάδια, σύκα, μπανάνες και γενικά οτιδήποτε έχει φλούδα. Το αβγό έχει τσόφλι, όχι φλούδα...
4) Το παράδειγμα-σύναψη διακοσμητικά αβγά με την πληροφορία ότι αυτά υπάρχουν «σε διάφορα χρώματα και σχέδια» καταγράφεται στην πρώτη σημασία του αβγό: «το ωοειδές αναπαραγωγικό σώμα [...] που γεννά η κότα, το περιεχόμενο του οποίου [...] χρησιμοποιείται ευρύτατα ως τροφή του ανθρώπου». Η τρίτη σημασία της λημματογραφούμενης λέξης είναι «ομοίωμα αβγού», με δύο παραδείγματα-συνάψεις: ξύλινο αβγό και σοκολατένιο αβγό. Από το λήμμα αβγό του νεοελληνικού λεξικού της Ακαδημίας δίνεται η εσφαλμένη εντύπωση ότι τα διακοσμητικά αβγά είναι μόνο αβγά γεννημένα από κότα τα οποία έχουν διακοσμηθεί. Ωστόσο, υπάρχουν και «ψεύτικα» διακοσμητικά αβγά, για τα οποία δεν γίνεται λόγος. Γι' αυτά τα διακοσμητικά αβγά, που δεν έχουν γεννηθεί από κότα αλλά αποτελούν δημιουργήματα ανθρώπου, θα έπρεπε να γίνει λόγος στην τρίτη σημασία, «ομοίωμα αβγού».
Αυτό το θέμα μπορεί να αντιμετωπιστεί από λεξικογραφική άποψη, αλλά σκόπιμα δεν θα επεκταθώ. Πάντως, το μόνο βέβαιο είναι ότι το λήμμα δεν μπορεί να μείνει έτσι ως προς αυτό το σημείο. Δεν είναι δυνατόν δηλ. η σύναψη διακοσμητικά αβγά να μην έχει καμία σχέση με τη σημασία «ομοίωμα αβγού» και να συνδέεται μόνο με τη σημασία του αβγού ως τροφής του ανθρώπου.
5) Στο πεδίο των παραδειγμάτων της πρώτης σημασίας καταγράφεται και το εξής: (ΖΑΧΑΡΟΠΛ.) Χτυπήστε χωριστά τα ασπράδια σε μαρέγκα (από συνταγή κέικ). Εδώ λείπει η ίδια η λέξη-λήμμα! Προφανώς, το παράδειγμα είναι Χτυπήστε χωριστά τα ασπράδια των αβγών [...]. Και όμως, μια προσεκτική ανάγνωση του λήμματος θα απέτρεπε το κακό. Έχει γίνει επιμέλεια;
6) Αμέσως μετά καταγράφεται το παράδειγμα-σύναψη Χτυπητήρι ~ών. Τα δύο τελευταία παραδείγματα δίνονται ως εξής:
|| (ΖΑΧΑΡΟΠΛ.) Χτυπήστε χωριστά τα ασπράδια σε μαρέγκα (από συνταγή κέικ). Χτυπητήρι ~ών.||
Ωστόσο, τα παραδείγματα αυτά είναι γραμμένα με τρόπο που δίνει την εσφαλμένη εντύπωση ότι το χτυπητήρι αβγών αφορά μόνο τη ζαχαροπλαστική. Με απλή αναζήτηση στο google, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι το χτυπητήρι αβγών χρησιμοποιείται και στη μαγειρική. Επομένως, γιατί το εν λόγω παράδειγμα μαζί με το αμέσως προηγούμενο, που αφορά όντως τη ζαχαροπλαστική, καταγράφονται σε ξεχωριστό υποπεδίο; Γιατί το χτυπητήρι αβγών να μη σημειωθεί παραπάνω, κοντά στο παράδειγμα που κάνει λόγο για αβγά μάτια; Θέμα μόνο ζαχαροπλαστικής είναι;
7) Παρακάτω σημειώνονται τα παραδείγματα: Πασχαλιάτικα / πασχαλινά ~ά (= κόκκινα ~). Τσούγκρισαν ~ά (ενν. κόκκινα) και αντάλλαξαν ευχές. Βαφές ~ών. Διακοσμητικά ~ά (: σε διάφορα χρώματα και σχέδια). Πρώτα από όλα, είναι αμφίβολο αν χρειάζεται να καταγραφεί και το πασχαλιάτικα και το πασχαλινά, αλλά δεν θα σταθώ εκεί. Από τα παραδείγματα αυτά συμπεραίνεται ότι τα πασχαλινά αβγά είναι μόνο κόκκινα και ότι μόνο τα διακοσμητικά έχουν διάφορα χρώματα. Η αλήθεια φυσικά είναι ότι και τα πασχαλινά αβγά έχουν διάφορα χρώματα. Θα μπορούσε να δηλωθεί ότι είναι κυρίως ή συνήθως κόκκινα.
8) Ο ορισμός της δεύτερης σημασίας της λέξης-λήμματος αβγό είναι ο εξής:
«το ωοειδές ή σφαιρικό σώμα που συνήθ. γεννά το θηλυκό κυρ. των πτηνών, των ερπετών, των αμφίβιων, των ψαριών και των εντόμων, το οποίο έχει παρόμοια δομή με αυτό της κότας και όταν έχει γίνει γονιμοποίηση χρησιμοποιείται ως χώρος για την ανάπτυξη του εμβρύου».
Πρόκειται για πολύ κακό κείμενο. Δεν γίνεται αμέσως κατανοητό τι γεννάει τι. Προφανώς, το ωοειδές ή σφαιρικό σώμα γεννιέται από το θηλυκό κυρ. των πτηνών κτλ., αλλά η διατύπωση καθιστά το κείμενο δυσνόητο. Τα το οποίο («το οποίο έχει παρόμοια δομή» κτλ.) και αυτό («με αυτό της κότας») δεν λειτουργούν καλά. Δεν λειτουργεί καλά στο κείμενο η λεγόμενη αναφορά, όπως λέγαμε στην κειμενογλωσσολογία. Ασυγκρίτως καλύτεροι είναι οι αντίστοιχοι ορισμοί στο λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη.
9) Το σύμπλοκο (σαν) το αβγό του Κολόμβου ερμηνεύεται ως «η απροσδόκητα απλή λύση ενός προβλήματος που αρχικά φαινόταν πολύπλοκο». Η παρουσία του σαν εδώ κάνει αυτά τα δύο, κεφαλή και ορισμό σημασίας, να μην αντιστοιχούν μεταξύ τους.
Επίσης, σε παρένθεση δίνεται η εξής πληροφορία: Αποδίδεται στον Κολόμβο ο οποίος έστησε ένα αβγό όρθιο, σπάζοντας ελαφρά τη βάση του. Μετά το στον Κολόμβο, χρειάζεται να τεθεί κόμμα (παραπέμπω στη γνωστή διάκριση περιοριστικών και μη περιοριστικών αναφορικών προτάσεων, δεν θα επεκταθώ).
Στην ετυμολογία του σύμπλοκου δίνεται και το αντίστοιχο γερμανικό με τη συντομογραφία γερμαν.· ωστόσο, στην ετυμολογία του αβγό, κάτω-κάτω, καταγράφεται και η αντίστοιχη γερμανική λέξη με τη συντομογραφία γερμ. (τελικά γερμαν. ή γερμ.;)
10) Η φράση αβγά σου καθαρίζουν; εξηγείται ως εξής: «σε κάποιον που γελάει χωρίς λόγο». Η φράση αυτή δεν απευθύνεται μόνο σε κάποιον που γελάει χωρίς λόγο, αλλά και σε κάποιον που γελάει πολύ.
Επίσης, το παράδειγμα τι γελάς; αυγά σου καθαρίζουν; είναι πανομοιότυπο με του λεξικού του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη. Θα έπρεπε είτε να τροποποιηθεί είτε να συμπληρωθεί με κάτι παρεμφερές.
11) Ακολουθεί μια φράση που καταγράφεται έτσι:
ακόμη δε βγήκε από το αβγό (και) ... & (σπανιότ.) δεν έσκασε (συνήθ. μειωτ.) : (για άτομο νεαρής ηλικίας ή άπειρο σε κάποιο τομέα) ενώ δεν έχει εμπειρία: ~ ~ και νομίζει ότι τα ξέρει όλα.
Το δεν έσκασε είναι ασαφές. Πρέπει να διαβαστεί ακόμη δεν έσκασε από το αβγό του; Όπως είναι γραμμένο, δεν διαβάζεται απρόσκοπτα με αυτόν τον τρόπο.
Έπειτα, είναι συνήθως μειωτικό και όχι απλώς μειωτικό;
Ακόμη, δεν είναι «για άτομο νεαρής ηλικίας ή άπειρο σε κάποιο τομέα». Προς τι η διάζευξη; Η φράση αυτή χρησιμοποιείται μόνο για νεαρούς (και άπειρους). Αν ένας ογδοντάχρονος φιλόλογος ανακατευτεί με τα μαθηματικά, θα πούμε ότι ακόμη δεν βγήκε από το αβγό του;
Επίσης, το «ενώ δεν έχει εμπειρία» επαναλαμβάνει αυτό που σημειώνεται μέσα στην παρένθεση, δηλ. το «για άτομο [...] άπειρο σε κάποιο τομέα». Περιττό να γράφουμε τα ίδια πράγματα δύο φορές.
Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη και στην προκειμένη περίπτωση δίνουν πολύ καλύτερους ορισμούς.
12) Έπεται η εξής φράση:
μη βάζεις όλα τα αβγά στο ίδιο καλάθι : φρόντισε να έχεις εναλλακτικές επιλογές: Μη βάζετε ~ ~ (: παραίνεση προς επενδυτές).
Η «παραίνεση προς τους επενδυτές» δικαιολογεί αυτό το παράδειγμα χρήσης της συγκεκριμένης φράσης; Έβαλα το μη βάζετε όλα τα αβγά / αυγά στο ίδιο καλάθι στο google: όχι πολλά τα αποτελέσματα. Είναι τόσο σημαντικό; Δεν μπορούσε να επιλεγεί άλλο παράδειγμα, όπου η φράση μη βάζεις όλα τα αβγά στο ίδιο καλάθι να χρησιμοποιείται με τη σημασία «φρόντισε να έχεις εναλλακτικές επιλογές»;
Και έπειτα, η «παραίνεση προς τους επενδυτές» είναι κάτι ασαφές. Τι ακριβώς σημαίνει;
13) Ακολουθεί η φράση παίρνω κάποιον με τ' αβγά.
Η σημασία της έχει οριστεί ως ακολούθως: «ρίχνω αβγά σε κάποιον εκφράζοντας δυσαρέσκεια και (συνήθ.) κατ' επέκτ. αποδοκιμάζω κάποιον έντονα με λόγια». Η ρίψη αβγών αποτελεί εκδήλωση (έντονης) αποδοκιμασίας ή κάτι τέτοιο -και πάντως όχι έκφραση απλής δυσαρέσκειας. Και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για (έντονη) αποδοκιμασία ή κάτι παρεμφερές. Δεν έχουμε να κάνουμε με απλή δυσαρέσκεια στη μία περίπτωση (όταν ρίχνουμε αβγά) και με έντονη αποδοκιμασία στην άλλη (όταν εκφραζόμαστε «με λόγια»). Άλλωστε, στην πρώτη σημασία του λήμματος αβγό έχει καταγραφεί το παράδειγμα Διαδηλωτές πέταξαν αβγά και γιαούρτια και έχει δοθεί αμέσως μετά η εξής πληροφορία (δικά μου τα έντονα γράμματα): «ως ένδειξη έντονης αποδοκιμασίας».
Στη φράση παίρνω κάποιον με τ' αβγά ως συνώνυμες δίνονται οι ακόλουθες φράσεις:
ΣΥΝ. παίρνω κάποιον με τις λεμονόκουπες / ντομάτες / πέτρες, παίρνω κάποιον με τις πέτρες
Δηλ. το παίρνω κάποιον με τις πέτρες είναι γραμμένο δύο φορές. Αναρωτιέμαι αν έχει γίνει επιμέλεια λημμάτων -και μάλιστα λημμάτων που πρόκειται να δημοσιευθούν στα πρακτικά διεθνούς γλωσσολογικού συνεδρίου!
14) Άλλη φράση:
πάρε / πιάσε τʹ αβγό και κούρευʹ το (προφ.) : μάταιος, χαμένος κόπος.
Αν δεχτούμε ότι αυτή είναι γενικά η σημασία, πρέπει να γραφεί είτε «είναι μάταιος, χαμένος κόπος» είτε «για μάταιο, χαμένο κόπο».
15) Και άλλη φράση:
σαν αβγό : που έχει σχήμα ή χαρακτηριστικά αβγού: καρούμπαλο ~ ~ .|| Φαλακρός ~ ~.|| (για νίκη στο ποδόσφαιρο) ~ ~ τους καθαρίσαμε στο παιχνίδι.
Θα σταθώ στο τελευταίο παράδειγμα. Εδώ προφανώς δεν έχουμε να κάνουμε με το σαν αβγό, αλλά με το καθαρίζω κάποιον σαν αβγό. Αναρωτιέμαι αν έχει ικανή χρήση, ώστε να καταγραφεί σε ένα γενικό λεξικό. Φυσικά, το αν εγώ δεν το χρησιμοποιώ δεν λέει τίποτα.
Πάντως, το Σαν αβγό τους καθαρίσαμε στο παιχνίδι χρειάζεται ερμηνεία. Τι σημαίνει; Δεν μπορεί να τεθεί μαζί με τα άλλα, τα προηγούμενα, για τα οποία ισχύει το «που έχει σχήμα ή χαρακτηριστικά αβγού».
Και βέβαια, το Τους καθαρίσαμε σαν αβγό δεν δηλώνει απλώς νίκη, αλλά κάτι παραπάνω, ίσως συντριπτική νίκη. Και φυσικά, δεν πρόκειται για νίκη ειδικά στο ποδόσφαιρο, αλλά και σε άλλα αθλήματα, όπως το μπάσκετ.
16) Ακολουθεί η εξής φράση:
σιγά τα αβγά & (λόγ.) σιγά τα ωά : (για πρόσωπο ή κατάσταση) δεν έχει καμιά σημασία ή αξία. ΣΥΝ. σιγά τον πολυέλαιο, σιγά / σπουδαία τα λάχανα
Το σιγά τα αβγά -και ακόμη περισσότερο το σιγά τα ωά- δεν χρειάζεται υφολογικό χαρακτηρισμό; Δεν είναι ειρωνικό; Και το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη χαρακτηρίζουν -και σωστά- ειρωνικό το σιγά τ' αυγά / τα ωά.
Η σημασία του σιγά τα αβγά δεν είναι απλώς «δεν έχει καμιά σημασία ή αξία». Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη γράφει εύστοχα (δικά μου τα έντονα γράμματα) «για να μετριάσουμε την υπερβολή σε κτ. που ακούμε», ενώ το λεξικό Μπαμπινιώτη «για να υποβαθμιστεί η αξία μιας υπόθεσης ή ενός προσώπου». Δεν πρόκειται βέβαια μόνο για υπόθεση ή πρόσωπο, πάντως σωστά γίνεται λόγος στα δύο άλλα λεξικά είτε για υποβάθμιση της αξίας είτε για μετριασμό της υπερβολής.
Πριν από τον ορισμό του σιγά τα αβγά / σιγά τα ωά στο νεοελληνικό λεξικό της Ακαδημίας, διαβάζουμε: για πρόσωπο ή κατάσταση. Όντως χρησιμοποιείται μόνο για πρόσωπο ή κατάσταση; Δεν λέγεται π.χ. για πράγμα (δηλ. αντικείμενο), υπόθεση κ.ά.; Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη σημειώνει και πάλι σωστά κάτι γενικότερο, που δεν περιορίζεται σε πρόσωπο ή κατάσταση (δικά μου τα έντονα γράμματα): «για να μετριάσουμε την υπερβολή σε κτ. που ακούμε». Σε κάτι ή σε κάτι που ακούμε είναι μια γενική διατύπωση. Δεν πρόκειται μόνο για πρόσωπο ή κατάσταση.
17) Καταγράφεται και η φράση πάρε / πιάσε τʹ αβγό και κούρευʹ το. Αναρωτιέμαι γιατί πιάσε τ' αβγό, αλλά προηγουμένως σιγά τα αβγά. Πότε γίνεται έκθλιψη και πότε όχι; Γιατί να μην είναι γραμμένο σιγά τ' αβγά; Δεν θα ασχοληθώ με άλλες παρεμφερείς περιπτώσεις, όπως πάρε [χωρίς έκθλιψη] τ' αβγό και κούρευ' το, γιατί μάλλον αυτά είναι ψιλά γράμματα για τον συντονιστή του εν λόγω λεξικού.
18) Άλλη φράση:
δε(ν) γίνεται ομελέτα αν δε(ν) σπάσεις αβγά / χωρίς να σπάσουν αβγά
Ώστε δε(ν), με το ν σε παρένθεση; Αλλά τότε γιατί προηγουμένως γράφτηκε ακόμη δε βγήκε από το αβγό και όχι ακόμη δε(ν) βγήκε από το αβγό;
19) Και αυτό:
έχασε τα αβγά και τα καλάθια / τα πασχάλια : βρίσκεται σε πλήρη σύγχυση ή κατʹ επέκτ. Απέτυχε παταγωδώς: Τα έχει μπερδέψει μες στο μυαλό του, έχει χάσει ~ ~. || Η ομάδα ~ ~ στον αγώνα.
Στο απέτυχε, αμέσως μετά το κατ' επέκτ., το αρχικό α έχει γίνει κεφαλαίο για τον προφανή λόγο ότι προηγείται τελεία και θεωρήθηκε αρχή πρότασης. Θα έπρεπε να διορθωθεί κατά την επιμέλεια του λήμματος. Δεν μπορεί να μείνει έτσι: κατʹ επέκτ. Απέτυχε παταγωδώς.
20) Στο λήμμα ιστορία και συγκεκριμένα στην τρίτη σημασία διαβάζουμε:
«επιστημονική παρουσίαση ενός ιστορικού συμβάντος ή μιας εξελικτικής πορείας», με τα εξής παραδείγματα: ~ της ελληνικής γλώσσας. ~ του νεότερου ελληνισμού.
Αν θεωρήσουμε ότι η ελληνική γλώσσα και ο νεότερος ελληνισμός αντιστοιχούν στην «εξελικτική πορεία», λείπει ένα παράδειγμα που να αντιστοιχεί στο «ιστορικό συμβάν».
21) Στο λήμμα ιστορία καταγράφεται η φράση:
ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία 1. (μτφ.) (για πρόσ., γεγονός, κατάσταση) είναι ξεχασμένος, ξεπερασμένος: Το παιχνίδι / τουρνουά ~ ~. Ό,τι έγινε ~ ~. ΣΥΝ. αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν 2. είναι μέρος του ιστορικού παρελθόντος: Κτίριο που ~ στην ~ της πόλης. ~ουν στην ~ του τόπου.
Μάλιστα. Δηλ. τι σημαίνει Το τουρνουά ανήκει στην ιστορία; Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνεται αμέσως πριν, σημαίνει ότι είναι ξεχασμένο ή ξεπερασμένο! Προφανώς, η σωστή σημασία είναι αυτή που καταγράφεται ως συνώνυμη φράση του ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία , δηλ. αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν . Το τουρνουά ανήκει στην ιστορία σημαίνει ότι ανήκει στο παρελθόν και όχι βέβαια ότι είναι ξεχασμένο ή ξεπερασμένο! Πώς είναι δυνατόν μια φράση να σημαίνει «είναι ξεχασμένος, ξεπερασμένος» και να έχει ως συνώνυμη τη φράση αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν; Κάτι δεν πάει καλά εδώ.
Πριν από τον ορισμό της πρώτης σημασίας σημειώνεται σε παρένθεση για πρόσ., γεγονός, κατάσταση. Για τη δεύτερη σημασία τι ισχύει; Γιατί δεν δίνονται πληροφορίες με παρόμοιο τρόπο και γι' αυτήν; Η φράση στη σημασία αυτή χρησιμοποιείται λ.χ. για πρόσωπο; Το δεύτερο παράδειγμα είναι ~ουν στην ~ του τόπου, δηλ. ανήκουν στην ιστορία του τόπου. Ποιοι; Πρόκειται για πρόσωπα; Ασαφές το παράδειγμα.
Στην πρώτη του σημασία το ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία έχει ως συνώνυμο το αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν. Γιατί αυτό το χιαστό σχήμα; Θα μπορούσε το αποτελεί να προηγείται του ανήκει ή το αντίστροφο και στις δύο περιπτώσεις.
Επίσης, η κυματοειδής γραμμή (~) δεν λειτουργεί καλά όχι μόνο εδώ, αλλά και σε πολλές άλλες περιπτώσεις. Το παράδειγμα Κτίριο που ~ στην ~ της πόλης έχει καταγραφεί στο ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία. Η μορφή του παραδείγματος είναι χάλια. Τι αντικαθιστά η κυματοειδής γραμμή; Ό,τι τύχει; Το λήμμα ενός λεξικού είναι και αυτό ένα κείμενο και ως τέτοιο πρέπει να είναι φιλικό προς τον αναγνώστη, να διαβάζεται απρόσκοπτα, αν όχι ευχάριστα.
22) Στο λήμμα ιστορία καταγράφεται η εξής φράση:
γράφει / έγραψε ιστορία & (σπάν.) εποποιΐα / έπος (μτφ.) : για διάκριση σε κάτι μοναδικό και ανεπανάληπτο: Έγραψε ~ στην οικονομική πολιτική / στον παγκόσμιο αθλητισμό. Προσωπικότητα διεθνούς ακτινοβολίας που με το έργο της ~ει ~. Η παράσταση θα γράψει ~. Έγραψε τη δική του εποποιία στην πολιτισμική ιστορία του κόσμου (ΣΥΝ. μεγαλούργησε). ΣΥΝ. άφησε εποχή
Η λέξη εποποιία είναι γραμμένη δύο φορές, την πρώτη με διαλυτικά πάνω-πάνω και τη δεύτερη χωρίς διαλυτικά στο τελευταίο παράδειγμα. Το σωστό είναι βέβαια εποποιία (χωρίς διαλυτικά). Παραπέμπω σε ό,τι έχω ήδη γράψει σχετικά με την επιμέλεια των λημμάτων. Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη στο λήμμα εποποιία γράφουν βεβαίως εποποιία (χωρίς διαλυτικά).
Επ' ευκαιρία, ας σημειωθεί ότι το σωστό είναι της Πρωίας (χωρίς διαλυτικά) και όχι της Πρωΐας, όπως κακώς είναι γραμμένο στη σελίδα 1264 του άρθρου. Φυσικά, και το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη στο λήμμα πρωία γράφουν σωστά πρωία (χωρίς διαλυτικά) -με διαλυτικά γράφουν μόνο τον ελληνιστικό ή (σύμφωνα με τον όρο που χρησιμοποιεί το λεξικό Μπαμπινιώτη) μεταγενέστερο τύπο πρωΐα στο πεδίο της ετυμολογικής πληροφορίας του λήμματος.
Σύμφωνα με το νεοελληνικό λεξικό της Ακαδημίας, η φράση γράφει / έγραψε ιστορία χρησιμοποιείται σπανιότερα και ως γράφει / έγραψε εποποιία. Γι' αυτόν τον λόγο στο τελευταίο παράδειγμα γίνεται χρήση της λέξης εποποιία αντί ιστορία. Θα μπορούσε όμως να παρατεθεί άλλο παράδειγμα, που να μην περιλαμβάνει και τη λέξη ιστορία. Έτσι μπερδεύεται ο αναγνώστης. Και εποποιία και ιστορία στο ίδιο παράδειγμα;
Μετά το τελευταίο παράδειγμα δίνεται ως συνώνυμο το μεγαλούργησε. Μόνο εκεί ταιριάζει ως συνώνυμο το μεγαλουργώ ή όπου το υποκείμενο είναι έμψυχο; (φυσικά, μετά το Η παράσταση θα γράψει ιστορία δεν θα έστεκε η πληροφορία ΣΥΝ. θα μεγαλουργήσει). Επομένως, γιατί να καταγραφεί ως ΣΥΝ τύπος του μεγαλουργώ μόνο μετά το τελευταίο παράδειγμα;
23) Ιδού η αμέσως επόμενη φράση:
η ιστορία επαναλαμβάνεται : για γεγονότα ή πράξεις που εμφανίζονται ξανά, συνήθως με μικρές παραλλαγές ή αποκλίσεις: Δυστυχώς / να λοιπόν που ~ ~: νέο διατροφικό σκάνδαλο με τις διοξίνες. Πβ. (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί.
Εδώ γίνεται παραπομπή στη φράση (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί. Αλλά γιατί το έχω / -ουμε; Γιατί η φράση έχει μορφή (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί; Με αυτή τη λογική, η φράση έχω μπλεξίματα κτλ. (λήμμα ιστορία, σημασία 5) γιατί να μην καταγραφεί με τη μορφή έχω / έχουμε μπλεξίματα κτλ.; Αφού (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί, γιατί όχι και έχω / έχουμε μπλεξίματα κτλ.; Φυσικά δεν εισηγούμαι κάτι τέτοιο, ίσα-ίσα. Θέλω απλώς να επισημάνω ότι τέτοια λήμματα θυμίζουν κάτι σπίτια φορτωμένα με πάρα πολλά έπιπλα, αταίριαστα μεταξύ τους και πάντως περισσότερα από το κανονικό, που είναι περιττά και κουράζουν το μάτι.
Το μάτι κουράζεται και από τις πολλές παρενθέσεις. Στη φράση (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί, σαν να μην έφτανε το έχω / -ουμε , δίνεται και το αυτό σε παρένθεση και το ξανα σε παρένθεση. Το θέμα δεν είναι να φορτώνεις το κείμενό σου με ένα σωρό στοιχεία, αλλά να γράφεις κάτι όμορφο και περιποιημένο.
24) Στο λήμμα ιστορία καταγράφονται μεταξύ άλλων δύο σύμπλοκα: το τέλος της ιστορίας και χρονοντούλαπο της ιστορίας. Όπως έχει γραφεί το τέλος της ιστορίας, έτσι πρέπει να γραφεί και το χρονοντούλαπο της ιστορίας (με οριστικό άρθρο).
25) Στο λήμμα ανακτήσιμος τα συναπτικά παραδείγματα ~ες: δαπάνες / εισφορές / απώλειες δεν έχουν δοθεί αλφαβητικά, μολονότι στη σελίδα 1276 του άρθρου γίνεται λόγος για αλφαβητική σειρά. Δεν είναι καν σωστό να ακολουθείται αλφαβητική σειρά, αλλά γι' αυτό το θέμα, καθώς και για πολλά ακόμη, θα κάνω λόγο άλλη φορά.
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)
